سوى موسى . و آيه : ( أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما - 282 / بقره ) يعنى فراموش مىكند . و اين فراموشى از نسيانى است كه موضوعا از طبيعت در نهاد انسان هست ضَلَال از وجهى ديگر سه گونه است : 1 - ضلال يا بيراهه بودن در علوم نظرى مثل ضلالت در معرفت خداى و وحدانيّت او و در شناخت پيامبرى و مانند اينها كه در آيه : ( وَ مَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً - 136 / نساء ) به آن معنى اشاره شده است . 2 - ضلالى كه در علوم عملى است مثل معرفت احكام شرعى كه همان عبادات است . 3 - ضلال بعيد يا انحراف و گمراهى دور از صراط مستقيم و اشاره‌اى است به آنچه كه كفر است مثل آنچه كه در آيه قبل گفته شده كه : ( وَ مَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ - 136 / نساء ) ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً - 167 / نساء ) . ( بَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعِيدِ - 8 / سباء ) « 1 » يعنى در عقوبت و گمراهى دور ، و بر اين معنى آيات : ( إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ - 9 / الملك ) ( قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ - 77 / مائده ) « 2 » ( أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ - 10 / سجده ) « 3 » در آيهء اخير - ضَلَلْنا - كنايه از مرگ و استحاله و دگرگون شدن بدن است . و

--> ( 1 ) ترجمه تمام آيه چنين است : بلكه كسانى كه به آخرت ايمان ندارند در عذاب و ضلالت دورند . ( 2 ) بگو اى اهل كتاب در دين خويش علو مكنيد و سخن بنا حقّ مگوئيد هوسهاى گروهى را كه پيش از اين به گمراهى افتادند و بسيارى را هلاك و گمراه كرده‌اند و از راه مستقيم دورند پيروى مكنيد . ( 3 ) ناسپاسان مىگويند آيا وقتى كه ما در زمين گم مىشويم دوباره خلقت تازه‌اى خواهيم داشت اينها به لقاء و پيشگاه پروردگار خويش كافرند .